Халқы мен елінің бүкіл әлемдік процестегі алар орнын,
бүгінгі күннің болмысын жете ұғынуға талпынған адамға - өз халқы өмірбаянының
беттерін парақтай отырып, өткен заман оқиғалары мен құндылықтарына, өзінің
тарихи тегіне зер салып, ой елегінен өткізу қасиеті тән. Бұрынғы ұрпақтардан
мирас болған бай мәдени-тарихи мұралардың бірегей саласы түркі дәуірінің тас
мүсіндері болып табылады. Ғасырлар қойнауынан жеткен бұл ескерткіштер шын
мәнінде ғажайып әсер қалдырады. Бүтін бір халықтар мен мемлекеттердің гүлдену
мен құлдырау кезендерін бастан өткерген, тарихтың бізге беймәлім жұмбақ сырлары
тұнған бұл мұралар қазақ халқы ата-бабаларының өткен өмірінің тілсіз куәгерлері
болып қала береді
Журналист,
жазушы, Қарағанды қаласының құрметті азаматы Жайық Кәгенұлы Бектұров 1912 жылы
10 маусымда Ақмола уезінің Моншақты болысында (қазіргі Астана облысы, Алексеев
ауданы, "Үрпі” ауылы) туған. 1928 жылы ҚАССР-нің Халық ағарту комиссариатының
мұғалімдер курсын бітірген соң, Атбасар қаласында мұғалім болған. Ол 1934 жылы
Қазақ коммунистік университетін, ал 1955 жылы Қазақтың мемлекеттік
университетін бітірген
Поэзия әлеміне өлеңнің еңселі ақ ордасын сән-салтанатымен, қымбат жабдығы
– кестелі тіл, шешен сөз, шебер өрнегімен келістіре қондырған Есенғали Раушанов
сынды ұлт ақыны деуге әбден болады. Бұл сөзімізге дәлелді оның әр жырынан, әр
шумағынан, әр тіркесінен келтіре аламыз. Ақынның тереңнен тамырланған
қаламгерлік тұлғасын "Періштелер мен құстар” жыр кітабы айғақтай түседі
Халық ғұмыры – тарихи дамудың диалектикалық заңдылығын құрайтын жалғыз
нысана. Дәуірлер сипатынан табиғи дамудың бел-белестерін, алған асу, шыққан биігін пайымдап, кешегі мен бүгіннің
арақатынасын ажыратуға, өзгенің өресі жетпес жорамал деректердің жанды-жансыз
жобасын жасауға болады
...Өткен ғасырлар үлесіндегі
әлем әдебиетінде көптеген әдеби ағымдардың болғаны баршаға аян. Сол ағымдардың
ішіндегі 18-ғасыр дың екінші жартысы мен 19-ғасырдың басында дамыған ағым –
сентиментализм. Сентиментализм (французша сезім, сезімталдық деген сөздерден
алынған ). Бұл көркем әдебиеттегі ағым Ағылшын және басқа Еуропа халықтарының
әдебиетінде кеңінен өріс алған. Ағылшын әдебиетінде сентиментализмді
орнықтырған жазушы Л.Стерн. Оның «Франция мен Италияға сентименталдық сапар»
атты романы Еуропа елдерінде кең қанат жайды, орыс тілінде аудармасы да жарық
көрді. Сентиментализм жеке адамдардың жан дүниесін, көңіл - күйін суреттеуге
ерекше мән береді.
Әдебиет өмір шындығының көркем бейнесі десек,
әдебиет тарихы да халық тарихымен тығыз байланысты. Еліміздің рухани өмірінің
жарқын көрінісі, елеулі бір саласы ретінде көркем сөз өнері ел тарихымен бірге
қалыптасып дамыды. Адам санасы, ой-өрісі мыңдаған жылдар бойы жетілетін тарихи
құбылыс екендігін ескерсек, әдебиет адамзат тарихындағы көркем ой
жетістіктерінің бірі екендігі даусыз ақиқат.
Қазіргі қазақ әдебиеті сынының тарихына, оның
жүріп өткен жолына көркемдік сапа деңгейі тұрғысынан қарағанда бірнеше айтулы
кезеңдерді атап өтуге болар еді. ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында алаш арыстары
негізін қалаған, осылардың арқасында жаңаша, ұлттық танымдық-көркемдік биігіне
көтерілген әдеби-көркем сынымыз, ең бастысы осы арқылы сол кезеңдегі туған
әдебиетіміздің тарихын, теориясын, көркемдік ізденістерін бір жүйеге түсіруге
деген талпыныс, барлығы да зая кеткен жоқ
Мектепте әдебиетті оқытудың мән-маңызы көркем туындыны
оқыту, талдау, оқырмандық пікір қалыптастырумен ашылмақ. Көркем туындыны оқу
бар да, талдау бар. Талдау оқусыз жүзеге аспайды. Оқу баланың өз еңбегімен
жүзеге асс, талдау мұғалім, оның ұйымдастыруы, жобалауы, тиімді жағын
ойластыруы арқылы жүзеге асады. Көркем мәтінді оқушы қалай оқып, қабылдайды,
қандай ой туады, өз көзқарасын қалай жеткізеді – бұл оқушы мен мұғалімнің
бірлескен еңбегінің жемісі болмақ.
Әдеби жанрлар(фр. тілінде genre -
түр, тек, жанр) [346 246] – ауызша және жазбаша шығармалардыңкөркем даму процесінде қалыптасады. Шығарма жанры дәстүрлі түрде мынадайнегізгі белгісі бойынша анықталады -бір жанрдағы шығармаларды біріктіретін және айтарлықтай тұрақты, әрі
тарихи қайталанатын сипаттағы мазмұнына, құрылысы мен түріне қарай
Мұхтар Әуезовтің бар ғұмыры ғасырлар
қойнауынан жеткен қара сөз бен өлең сөздің құпия қатпарларын зерттеп, танып,
көкеймен қабылдап, оның туған этносына ғана ерекше сұлу, сырлы, терең көрінетін
жұмбақ қасиетіне қасиет қосып, құнарлы тілдің тұқымын егіп, жемісін сан ұрпаққа
мәдени мұра етіп қалдырумен өтті. Сөзді сүюі өмірдің өзін сүюмен бірдей еді.
Шынымен де, сөз – таңбалық белгі ғана емес, тіршілік символы. Біз білетін Сөз
болмаса, роботқа айналамыз. Тәңірі жаратқан табиғи қалыптан айрылудың не
жақсылығы бар.
Жыл сайын ақпанның
соңғы күндері Жамбыл мұражайында жыр алыбының туған күніне орай жиын өтеді. Ұлы
ақынның ұрпақтары, қаламгерлер бас қосып, ата жайлы, оның телегей теңіз мұрасы
жайлы ғибратты сөз, естеліктер айтылады. Дастарқан жайылып, ұлы ақын рухына бас
иіп, дұға бағыштаймыз. Біз осы бір шараға қатысқан сайын үнемі бір өзгеше
әсерде боламыз. Ең алдымен, жүз жасаған абыздың аруағын тым жақыннан сеземіз.
Жаңа ғана шапанын сүйретіп, жай басып жанымыздан өтіп кеткендей. Ол басқан
топырақта әлі суымай табан ізінің жылуы жатқандай
XIX ғасырдың
екінші жартысында қазақ елін, жерін патшалы Ресейдің толықтай билеп алуына байланысты
Қазақстаның Ташкент, Орынбор, Омбы, Орал сияқты кейбір ірі қалаларында патша
өкіметінің жергілікті әкімшілік орындарының жеке ресми органдары ретінде жергілікті
ұлт тіліндегі алғашқы газеттер шыға бастады. Әрине, бұл басылымдар қайткен күнде
де қазақ халқының қамын ойлап, оның әлеуметтік-шаруашылық және мәдени-ағарту тілектерін
ескергендіктен шығарылған жоқ, қайта патша үкіметінің отарлау саясатын күшейте түсу,
оның бұйрық –жарлықтарын жергілікті халықтың ана тілінде жариялап, сөзсіз
орындату, сондай-ақ оның ресми көзқарастарын тұрғындар арасына кеңінен таратып,
қол астындағыларды шексіз бағындырып ұстау мақсатымен шығарылады.
Мүсірепов - өз дәуірінің
рухани – мәдени бел – белестерінде өшпес белгі қалдырған, әдебиетіміздің биік
тұлғасы тұғырына көтерілген ұлы суреткер, ірі қоғам қайраткері, өзі айтқан
әдебиетіміздің «алыптар тобының» аса көрнекті өкілі. Ғабеңнің өмірі мен шығармашылықтабыстарымен жас оқырмандарды таныстыру мақсатында жыл сайын жазушы
атындағы Солтүстік Қазақстаноблыстықбалалар -жасөспірімдер кітапханасы Мүсірепов оқуын
өткізіп тұрады.
Қазақстан Республикасының 1995 жылы қабылданған Конституциясының
18-бабының 3-пункті бойынша азаматтар мемлекеттік органдар мен қоғамдық
бірлестіктерден, сонымен қатар бұқаралық ақпарат құралдарынан еркін ақпарат
алуға құқықты. Осы салаға қатысты басқа да қалыптық-құқықтық актілерде сөз
бостандығы және ақпараттану құқықтары туралы айтылған. Азаматтар өздерінің
ой-пікірлерін еркін баяндауға да құқықты. Бүгінгі демократиялық қоғамдардың
негізгі шарттарының бірі еркін БАҚ-тың болуында
Түркі нәсілі
бас ұрған Көк Тәңірі биіктегі жаратылыстың көркем бейнесіне айналып, түрлене
сипатталып, ұлттық поэзиямыздың өзегіне сіңгені белгілі. Жазба поэзияда ұлы
Абайдың «Күлімсіреп аспан тұр, жерге ойлантып әрнені», «Анамыздай жер иіп
емізгенде бейне әкеңдей үстіңнен аспан төнер» деген әйгілі поэтикалық
жолдарынан бастау алып барынша кең арнаға ұласты
Малайсары батыр. Бұл
тұлға туралы деректерді алғаш рет Шоқан жазбаларынан кездестіреміз. Ең алдымен
оқырманға ескерте кететін нәрсе, Шоқан Уәлиханов зерттеулеріне қазақ тарихының
басты оқиғалары мен ең шешуші тұлғалары іліккені. Қазіргі күні ғылыми тілде бұл
мәселені түсіндіру қиын, мүмкін бұл қазақтың дана ұлының табиғи зеректігіне,
терең түсінігі мен интуициясына байланысты болар, яғни ХVІІІ ғасыр үшін
Малайсары батыр Абылай ханмен қатар аталатындай "знаковая фигура”. Ол сол заманның
тыныс-тіршілігін, қазақ халқының сыртқы-ішкі жағдайын ашып бере алатын
толыққанды тарих қайраткері. Шоқанның аз ғұмырында қазақ тарихының қалың
қатпарларынан ең басты мәселелерді, сәулелі тұлғаларды іліп алған талғампаз,
көрегендігіне таң қалмасқа болмайды
1916 жылғы тарихи оқиғаға Оралдағы-10,
Сырдариядағы-13, Cемейдегi-17, Ақмоладағы-27, Торғайдағы-60, Жетiсудағы-102
болыстың ер азаматтары қатысты. Жетiсуда тұратын қазақ, қырғыз, дұнғандардың
ұлт-азаттық көтерiлiсi қазақ даласындағы қозғалыстың ең көлемi маңызды
орталығына айналды. Олардың iрi ошақтары Асылдағы — Қызылбөрiк, Үшқоңырдағы —
Жайылмыс, Қастек-Самсыдағы — Ботбай, Тайторы болыстарында болды
Б. Майлин, өзімен
замандас Қазақ қаламгерлерінің көбі сияқты, жазуды өлеңнен бастағанымен, көп
ұзамай прозаға ден қойған, бұл жанрдағы алғашкы туындыларының өзімен-ақ
(мысалы, "Шұғаның белгісі") үлкен суреткер екенін паш еткен жазушы.
Ол қазақ әдебиетіне проза жанрын қалыптастыруда керемет еңбекқорлық пен үздік
шеберлік танытты. Әсіресе оның қуатты талантын айғақтайтын әңгімелері сан
жағынан ғана емес, идеялық-көркемдік деңгейімен де қазақ прозасының алтын
қорындағы інжу-маржандары болып табылады.
Бейімбет – поэзия,
проза, драма саласында бірдей өнімді еңбек еткен қаламгер. Ол «Садақ» қолжазба журналында, «Айқап» журналында, «Қазақ» газетінде
жарияланған алғашқы өлеңдерінен бастап-ақ ел өмірінің сан-сала көкейкесті
мәселелеріне ден қояды. Сахара жұртының мұң-мұқтажын, арман-аңсарын, әсіресе
азаттық-теңдік тақырыбын тілге тиек етеді. Бейімбеттің поэзиялық
шығармаларындағы Мырқымбай – типтік кейіпкер деңгейіне көтерілген жиынтық
бейне. Мырқымбай бейнесі арқылы Бейімбет сол кездегі қазақ кедейлерінің
болмыс-бітімін, уақыт, қоғам аясындағы тіршілік-тынысын суреткерлік
шыншылдықпен бедерлей алған
Қазақтың Бауыржан
Момышұлындай ұлы перзентін таныстырып жату артық. Ел оның ерлігін, жазған
кітаптарын біледі. Оның мірдің оғындай қанатты сөздері де халықтың аузында жүр.
Сөйтсе де сол сөздерді жүйелеп беріп, жинақтаса, ол жаңа бір сипатқа еніп,
халқымыздың батыр ұлының абыздық қырын аша түседі екен
Көркемдік
дамудың,әдеби процестің маңызды бір заңдылығы-әдеби байланыстар-әдебиет
әлеміндегі тоғысулар мен қарым-қатынастардың, рухани байлықтардыңалмасуы.Қай
әдебиет болса да өзара байланыссыз, қарым-қатынассыз толық кемеліне келе алмақ
емес.Қазақ халқының әдеби даму тарихында оның өзге халықтармен әдеби байланысы,зерттеу
ісінде ғалымдар З.Ахметов, Ө.Күмісбаев және Ш.Сәтбаева т.б еңбектерінің ролі
ерекше
"Қожаберген жыраудың шығармаларын сұрыптап,
толықтырылған жинағын баспаға дайындап жатыр едiк, соған сiз алғы соз
жазсаңыз”- деп, Қызылжардан телефон шалғанда уәдемдi берiп қалып едiм. Өзiң
атқарар iстi бiреу жарқыратып атқарып жатса, құдайдың бергенi емес пе? Осыған
орай, алдымен әдебиеттiң, өнердiң жанашыры, облыс әкiмiнiң орынбасары Қуат
Есiмханұлы бастаған Қызылжардың бiр топ азаматтарының игiлiктi iсiне
ризашылығымды бiлдiрем, сәттiлiк тiлеймiн.
Қымбатты достым, қалай ойлайсыз,
қазіргі қазақ әдебиеті мен поэзиясында жалпақ жұрттың жаңадан тіл ашқан
бүлдіршінінен бастап, аз-көп жасаған ғұмырында әлденеше қыр асқан қариясына
дейін жаппай оқитын да танитын қаламгер бар ма? Бар! Ол - қазақтың көрнекті
ақыны, балалардың сүйікті жыршысы, Қазақстанның халық жазушысы - Мұзафар
Әлімбай!
„Ел ерімен еңселі”, „Елім” деп еңіреп туған ерлердіңесімі еш уақытта елеусіз қалмайтыны ақиқат,
халық мұндай қаһарман ұлдарын жыр аңызға айналдырып, өшпес ерлігін ауыздарынан
тастамай, жан жүрегінде сақтайды. Бүкіл бір елдің қасиетін өз бойына дарыта
алған, туған ұлтын шексіз сүйіп, терең қадір тұтқан халқымыздың қаһарман ұлы –
Бауыржан Момышұлы
Қожа Ахмет Ясауи (? – 1166 ж.) қазақ халқының байырғы
мәдениетінің тарихында айрықша орыны бар ұлы ақын. Өз аты Ахмет, есімінің
алдындағы «қожа» мұсылман дінін таратып, уағыздаушылық қызметіне орай берілген
атау, ал соңындағы «Ясауи» ақынның қай жерден шыққандығын көрсетеді. Бірақ
нақтылық үшін айтсақ, Йасы қаласы оның туған жері емес, жастайынан жетім қалып,
ағайын туыстарының қолына келіп, бала кезнен өскен жері. Ақынның туған жері
қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауданы. Әкесі Ибрахим мұсылманша
сауаты бар, сөз қадірін білетін білікті адам болған. Шешесінің аты Қарашаш.
Қалайда халықты ояту,
оның санасына, жүрегіне, сезіміне әсер ету жолдарын іздеген ақын айналып
келгенде, ұлы Абай тапқан соқпақ, орыс әдебиеті үлгілерін пайдалану, аударма
жасау дәстүріне мойынсынады. Бұрынғы ескі-ертегі, химия үлгілері емес, енді
жаңа өлеңдік форма мысал арқылы, көшпелі елдің жақсы білетін стихиясы –
жан-жануар өмірінен алынған шығармалар арқылы әлеуметтік ойға ықпал ету
мақсатымен Иван Андреевич Крылов туындыларын аударып, "Қырық мысал” деген атпен
1909 жылы Петербургтен бастырып шығарды
Кезінде репрессияға ұшырап, мерт болған
боздақтар қайта тірілді, сөнген жанып, жоғалған табылды. Алыптар қайта оралды. Тұтас
буынның төлбасы, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық, демократтық
бағытты ілгері жалғастырушы ірі ғалым-тілші, әдебиет зерттеуші, түрколог,
дарынды ақын-аудармашы Ахмет Байтұрсынов қалыптасқан дәстүрлі құжаттар бойынша
айтқанда, қазіргі Қостанай облысы, Торғай атырабындағы, Сартүбек деген жерде ел
арасында беделді, қайратты кісі Шошақұлы Байтұрсын шаңырағында 1873 жылы 18
қаңтарда дүниеге келген
XXғасырдың басында қазақ
халқы аса ірі қоғамдық-саяси өзгерістермен
қатар ауқымды рухани жаңғыруларды да бастан кешті. Ұлттық
мәдениет пен әдебиеттің, білім мен ғылымның туын көтерген, жұртшылықтың
санасына демократиялық ойлар сіңіріп, алға жетелеуге ұмтылған зиялы топ
қалыптасты. Халықтың зердесіне сәуле түсіріп, санасын
оятқан осы топтың рухани көсемі
Ахмет Байтұрсынұлы
еді
