Бір жесір кемпірдің жалғыз баласы болады. Ол құс салып, ит жүгірткен саятшы екен. Қашқан аңды құтқармайтын “Ұшар” деген тазысы, желмен жарысқан жүйрік аты бар екен. Күндердің күнінде жігіт кенеттен қайтыс болады. Сол кездегі елдің әдет – ғұрыпы бойынша, өлікті жерлегеннен кейін жұрт қоныс жаңартып, басқа жерге көшеді екен. Жаңа орынға көшіп келгеннен кейін кемпір баласынан қалған көз – тазыны іздесе, ол ұшты – күйлі жоқ боп шығады. “Ескі жұртта қалған болар!” – деп, ана бұрынғы қоныстарына қайтып келсе, айтқандай-ақ,

Аңыз бойынша, “Башпай” Қорқыттың өмірінің соңында шығарған ақырғы күйі екен. Қорқыт кілемін төсеп дарияның бетінде отырғанда қарындасы Ақтамақ ағасына тамақ әкеліп беріп тұрған екен. Күндіз – түні күй тартып, өліммен алысып әбден шаршаған күйші бірде қарындасының әкелген тамағын ішкеннен кейін бойы маужырап, көзі ілініп кетеді. Тамақ салынған дорбамен қайрақ жылан болып ілесіп келген ажал қобыздың үні шықпай тұрған кезде күйшіні шағып алады. Жыланның уы бойына жайылып, әлсіреп бара жатқан Қорқыттан Әзірейіл: “Қандай тілегің бар?” – деп сұрайды. Сонда Қорқыт: “Менің өмірде екі күнәм бар. Біріншісі - өлімнен қырық бір жыл бойы қашқаным. Кілем жайып Сырдың бетінде отырғанда бірде алай – түлей дауыл тұрған еді. Сол кезде қарындасыма башпайым тиіп кеткен болатын, екінші күнәм – сол. Сол себепті мені көмгенде осы екі башпайымды ашық қалдырыңдар”, деп қобызын қолына алып, ең соңғы Башпай күйін тартқан екен.

Алдыңғы бөлімде (тарауда) кезеңнің басты тақырыбы ұзындықтың тез өсуін қарастырған болатынбыз (16 тактен көп емес), әртүрлі сөздермен байланыстырып. Бұлармен қатар әртүрлі сөздермен байланысқан, бірақ ұзынырақ (созылыңқы) кезеңдер кездеседі.Мысалы, 32 тактілік, 40 тактілік және т.с. Қысқа кезеңдерде тематикалық қарама-қарсылықтар (контраст) кездеседі, бірақ ол қатты дыбыс ретінде сирек кездеседі.Үлкен кезеңде жылдам темп пайда болғанның өзінде-ақ ол жеткіліксіз болады, сондықтан кей жағдайда тематикалық білім еңгізіледі. Ол бастапқы дыбыстан анағұрлым өзгеше болып айқындалады.

«Карнавал» – бұл Шуманның идеялық эстетикалық-концепциясының жарық көрінісі. Оның мақсаты – өнер мен өмірдегі мещандық және бір қалыптылықпен күрес. «Карнавалдың» музыкалық түпкі ойы Шуманның әдеби очерктерінің біреуіне ұқсас келеді. Музыкалық «Карнавал» – мерекелік көрініс,бұнда күштерін жинаған давидсбюндлерлер бірігіп, филистерлерге қарсы шығады.

Екі кезеңнен тұратын құрылысты қарапайым екі бөлімді құрылыс деп атаймыз. Екі кезеңді біріктіру үшін келесі әдісті қолданылыды. Бірінші тақырып жағынан қайталау әдісі немесе әуен ырғақ типтік формулалар. Екінші гармония жағынан бірінші тональдікте немесе бірінші кезеңді модуляциялы, ал екінші кезеңде негізгі тональностекеоралу. Үшінші құрылым жағынан көлем теңдестікте. Кейде екінші кезең кеңейіп дамыған онда бірлестік басқа әдіспен көрсетілген.

Қазақ халқының музыкаға деген жақындығын «Әу деп ауызын ашпайтын қазақ жоқ» деген мәтелден анық көруге болады. Ән - күйлердің мәні мен мәтінін дұрыс түсініп, бағалай білетін, эстетикалық талғамы жоғары адамдар халық арасында құрметпен қаралатын.
«Көшпенділер арсында домбырада ойнайтын, қызықты әңгімелер айтатын, өлең оқып-ән салатын, қажет болғанда суырыпсалма айтыстарға қатыса алатын, шешен сөйлейтін, сөйлегенді тыңдап өзін тыңдата алатын адамдарды айырықша құрмет тұтқан. Халық ауыз әдебиеті ең жоғарғы орында бағаланған, оның көпшілік үшін тәрбиелік мән болған. Егер кімде-кім жоғарыда аталған өнердің бір түрін меңгермеген болса, ол мәдени тұрғыдан артта қалған, көргенсіз болып саналған».

Халықтың музыкалық шығармашылығы әр халықтың рухани мәдениетінің басты құрамдас бөлігі болып табылады. Сол сияқты, қазақ халқының да ауызша музыкалық поэтикалық мәдениеті адамзаттың кейінгі ұрпаққа қалдырған мәдени мұрасының жарқын белгілері болып отыр. Көшпелі өмірдің қатал заңдылықтарын қарамай халықтың мәдени өмірі көптеген жылдар бойы бірқалыпты дамып отырып, өмірге көптеген өнерпаздарды, өлмейтін кесек туындыларды келтірді. Әндерінде, аспаптық шығармаларында, ұлттық ауыз әдебиеті мен музыкалық шығармашылығында қиял-ғажайып ертегілері мен тарихи оқиғаларға байланысты жырлары, туған еліне, өскен жеріне деген сүйіспеншілігі мен ұлттық дәстүрлі өнердің эстетикасын паш ететін музыкалық туындылары, қоғамдық өмірі мен тұрмыс-салттың философиясымен таныстыратын ойлы толғаулары кеңінен дамып отырды.

Жоғарыдағы бес кезеңнен өткен күйшілік өнер күйшілерінің орындау мәнері аймақтық күй ұяларына байланысты дамиды. Күй әуені интонациялы саз ретінде әуелде бір түбірлі болғанмен орындаушылық мәдениеттің тезіне түскен кезде әртүрлі арнаға түседі. Қазақтың күй өнері негізінен төкпе, шертпе деп айдарланған екі машыққа бөлінеді, соған орай олардың жерге, топыраққа тартып тұратын айшықты мінездемелері де бар. Төкпе және шертпе деген анықтама күйдің тәсілі тартысына байланысты туындаған кейінгі аттар

Төртіншіден – домбыра сүйемелге де ыңғайлы. Мұнда шалқайыңқырап отырып әндетуге де болады. Әншінің даусына кесел келтірмейді. Сондықтан домбыра, бір жағынан әншінің жыршының ақынның да «қолқанаты».
Әрине, домбыра бәрінен бұрын күйдін аспабы. Қазақ күйлерінің көпшілігі домбыраға арналып шығарылған.

Қазақ халқының басқа халықтардан ерекшеліктерінің бірі ол өзінің ұлттық музыкасының болуы. Атадан балаға жеткен, қадірлеп көзінің қарашығындай сақталып, қымбат қазынаға айналды. Қаймағы бұзылмай жеткен бұл өнердің бір шыңы домбыра күйлері. Бұл мұра ғасырдан ғасырға іріктеліп, сұрыпталып, сүргіленіп, түрленіп жеткен халықтың өзімен бірге дамып, қалыптасып отырған. Байырғы кезде қазақ үйінің төрінде әрдайым домбыра ілулі тұрған немесе үй-ішінің біреуі домбырада күй шертпейтін отбасы қазақ арасында кемде-кем болған. Осы орайда халық арасында сұрақтар пайда болуы мүмкін. Осы домбыра, күй сөздері қайдан шыққан? Нені білдіреді? Ол қай кезден бар? Неге домбыра қазақ арасында соншама кең таралған? Осындай сұрақтарға жауап іздеп көрелік.

Орта Азиядағы түркі тілдес халықтардың, соның ішінде қазақ халқының орта ғасырдағы музыкалық мәдениетті ең алдымен сол заманнан бүгінгі күнге дейін жеткен музыкалық мұралары, музыка өнерін, музыка аспаптарын зерттеуге көптеген үлес қосқан орта ғасырлық ойшылдар, Әбу Наср әл-Фараби (870-950жж.), Махмұд Қашқари (1029-1101жж.),Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1551), сияқты ұлы ғалымдар, А.Левшин (1799-1879), Ш. Уалиханов (1835-1865), Н.Стремоухов,А.Эихгорн(1844-1909), А.Затаевич(1869-1936) және басқа көптеген ғалым-зерттеушілер мен этнографтар

Үйлену тойының дәстүрлі әндерінің бірі – беташар. Бұл ән келін күйеуінің ауылына келіп, жаңа үйге түскен кезде айтылатын жыр. Қазақтың көне дәстүріне байланысты жаңадан түскен келіннің бетін көрсетпей, желекпен жабады. Бет ашу дәстүріне үлкен мән берілетін. Сондықтан бұл жырды орындау үшін арнайы шешен ақын шақырылып, ол жиналған топқа келіннің бетін әнмен ашады. Беташар мазмұны бойынша жаңа түскен келінге бұрыннын қалыптасқан әдет – ғұрыпқа бай өз заманына лайықты, жаңа өмірге аяқ басып отырған жас әйелге тәлім – тәрбие беру тілегімен байланысты.

Қазақтың ән өнері – сонау көне заманнан бері қалыптасқан халқымыздың асыл қазынасы, фольклордың музыкалық саласының бір тармағын құрайды.Фольклор деген сөз ағылшын тілінен алынған. Ол «халық даналығы, халық білімі, халықтың ауызша шығарған туындылары» деген мағынаны білдіреді. Фольклор шығармалары халықтың әр дәуірдегі тұрмыс – салтымен, наным – сенімімен, күнделікті тіршілігімен тығыз байланыста туады. Оларда өмірде болып өткеннің ғана емес, халықтың «осылай болса екен» деген арман, үміттері де бейнеленіп, табиғат, өмір құбылыстарына баға беріледі.

Қазақ фольклортану ғылымында әлі күнге дейін толық зерттелмей келе жатқан мәселенің бірі – жанр табиғаты, оның дамуы және қызметі. Аса көрнекті совет фольклорисі В.Я.Пропп 1946 жылдың өзінде фольклорлық жанрларды жеке алып зерттеудің қажеттігін атап көрсеткен еді. «Фольклортанудың алдындағы міндеттердің бірі, - деп жазды ол, - жанр категориясын бөліп алып, жеке зерттеу...». Бұл біздің алдымызда келелі міндет блп әлі тұр.

Л.В.Щербаның* айтылу стильдерінің жіктелімі («толық», «сөйлеу») бойынша вокалды тілді айтылудың толық стиліне жатқызамыз. Залда отырған тыңдармандардың айтып жатқан әннің мазмұнын түсіну үшін, ән айтушының таза, мінсіз сөз айтылымы болу керек. Сонымен қатар ән айтушы сезімнің әр-түрлі реңктерін жеткізе білу керек, ол үшін ән айтушы жай сөйлеу тілдегіден гөрі ән айтарда көбіректеу ынталанып тырысу керек.

Біздің тәуелсіз еліміздің музыкалық мәдениеті сан қырлы және өзіндік ұлттық ерекшеліктері бар мәдениет. XX ғасырдың басында, халықтық-әншілік дәстүр негізінде қалыптасып, бір дауысты қазақ халық әндері мен күйлерден бастап a’cappella және кең көлемді кантата-ораториалдық жанрлардың кеңейтілген шығармаларына дейін үлкен шығармашылық жолын өткен көп дауысты хормен ән айту өнері Қазақстан мәдениетінде маңызды орын алады. Хор өнерінің даму жолындағы болған қиындықтарға қарамастан, республикада көптеген хор ұжымдары, музыкалық оқу орындары ашылды, осылай біртіндеп келе-келе хормен ән айту, кәсіби музыкалық өнерінің жетекші жанрлардың біріне айналды.

Қзақстанның ұлттық опера өнері - халықтың рухиани қазынасын байытқан жаңа дәуірдің ерекше құбылысы. Бұл жанрдың мазмұны орыс жэне еуропа мәдениеті үрдісі негізінде ұлттық фольклорымызды кең колдана отырып, халықтық мұраны жаңғырту болып табылады.
Қазақстанда операның бірден қаз тұрып кетуі қиынға соқты, оның жолын көптеген киындықтар тосып тұр еді. Жарты ғасырда жазылған 32 қазақ операсының бәpі бірдей табысты болған жоқ, кейбірінің сахналануы сәтсіздікке ұшырады, кейбірі репертуарға орныға алмады, ал баска бірі қойылысымен ұмытылып кетті.

Мақала Музыка-халықтың жаны.Орта Азиядағы түркі тілдес халықтардың , соның ішінде қазақ халқының орта ғасырдағы музыкалық мәдениетті ең алдымен сол заманнан бүгінгі күнге дейін жеткен музыка мұралары, музыка өнерін, музыка аспаптарын зерттеуге көптеген үлес қосқан орта ғасырлық ойшылдар, Әбу Насыр әл-Фараби (870-950жж), Махмұд Қашқари (1029-1101жж), Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1551жж), сияқты үлкен ғалымдар, А.Левшин (1799-1879жж), Ш.Уалиханов (1835-1865жж), Н.Стремоухов, А.Затаевич және басқа көптеген ғалым-зерттеушілермен этнографтар көп жазды.

Қазақстанның ұлттық опера өнері- халықтың рухани қазынасын байытқан жаңа дәуірдің ерекше құбылысы. Ел басына нәубет туған кезең 20 Ғасырдың басында қазақ жеріне келген бұл әлемдік мәдениет жаухары кейінгі онжылдықтарды орай өтіп, ұлтымыздың музыкалық мұрасының аса маңызды құрамдас бөлігі болып қалыптасты. Бұл жанрдың биік мазмұны орыс және еуропа мәдениеті үрдісі негізінде ұлттық фольклорымызды кең пайдалана отырып, халықтық мұраны жаңғырту болып табылады. Қазақстанда операның ролі қоғамдық мінбер ретінде, кеңестік мәдениетқұруды белсенді бастаған социолистік кезеңмен бірге тез дами бастады.

Балалық шағы. Йозеф Гайдн 1732 жылы 1 сәуірде Төменгі Австрияның Рорау ауылында дүниеге келді. Әкесі кәсіби каретник, шешесі- аспазшы болатын. Ата- анасы музыканы жақсы көретін және көп қабілеттерге ие болатын. Матиас Гайднның үйінде импровизациялық кештер болып отыратын; әкесі арфада ойнап, ән айтатын.
Гайдн өз балалық шағы өткен ауылдағы жағдай келешекте композитордың шығармашылығына негіз болады. Барлық шығармаларында австрияның ұлттық шығармашылығымен байланыс сақталады.

1735 жылы басылып шығарылған Итальяндық концерт- бұл Бахтың клавирлік концерт жанрында жұмыс істеудің аяқталу кезеңі.
Клавирлік концерттің «атасы» және алғашқы үлгілерді жасаған композитор И. С. Бах еді.
Итальяндық скрипка мектебі бұл кезде өзінің гүлдену кезеңінде еді, зайырлы музыка жаңа формаларды жайды. Итальяндық шеберлердің қызметі Бахтың әртүрлі зайырлы музыка түрлерін дамыту ойын нығайтты.

Өткен замандардың композиторлары арасында Бах – ерекше құбылыс. Бұл суретші өзінің тереңдігімен және шығармашылық жолының кеңдігімен әлікүнге дейін таң қалдырады. Гендельдің құрдасы Бах, Гендель сияқты, өзінің заманының көрнекті жақтарын сипаттайды. Бірақ Гендель оның қаһармандығын, әрекеттігін суреттесе, Бах – оның бай, күрделі жағын ашады.
Бах үлкен тарихи кезеңнің тәжірибесін қорытындылап, өзінің үлкен данышпандылығымен ілгері ұмтылған. Бахтың шығармашылық жорамалымен 19 және 20 ғғ. өнері байытылды.
Бах философ – музыкант, ол адам болмысының ең терең, мәңгілікті сұрақтарын талқылаған: өмір мен өлім, адамның парызы мен мақсаты туралы.

Атақты әнші, ақын, халық композиторы Жаяу Мұса Байжановтың қазақ музыка мәдениетінен алатын орны ерекше. Ол ән – өлеңдері арқылы өзіне дейін қалыптасып, дамыған ұлттық әншілік дәстүрді жалғастырумен қатар, оны жаңаша түрде көркемдік мазмұнмен байытып, қазақ музыкасына көптеген шығармашылық жаңалықтар әкелген дарынды әнші – композитор. Жаяу Мұсаның өмір шындығынан туған, көркемдік дәрежесі жоғары музыкалық бейнелер арқылы сомдалған шығармалары халықтың ән өнерінің шоқтығын биіктете түсті

ЖТК Бахтың шығармашылығының энциклопедиясы деп бекер аталмаған. Бұл еңбектің маңызы тек сол уақытта ғана емес. Қазіргі музыканттар, пианисттер өздерінің шығармашылық жолдарында ЖТК – ға оралып отырады. Бетховен мен Шуман сияқты ұлы композиторлар ЖТК – ны өздерінің сүйікті кітптры ретінде бағалады. 19, 20 ғғ. оның үлгісіне қарап аналогиялқ циклдер жазылды.
Хроматикалық қатармен орналасқан барлық 24 мажорлы және минорлы саздарды қамтитын циклдың алғашқы мақсаты қарапайым еді – Бах сол уақытта сирек қолданылған саздарды композиторлық практикаға негізімен енгізгісі келген

Әміре 1888 жылы (кейбір деректерде 1886 жылы) Семей облысы, Абралы ауданына қарасты Дегелең тауының етегінде туды. Әкесі Қашаубай кедей адам болып, тек күнелту айналасында ғана, күнбе-күн өмірді қуып жүрді. Ауылды жерде тиянақты кәсіп болмаған соң, Қашаубай көп ұзамай Семейге көшіп барады. Қалада да кәсіп істеу оңай болған жоқ. Дала байы мен қала байының кедейдің, жалшының еңбегін жеуде қандай айырмасы болсын, Қашаубай әрең дегенде үй ішін асырап тұрды. Бірақ жасынан бейнет шегіп, иықбасты болып қалған Қашаубайдың денесі нашарлап, қажып, бара-бара қара жұмысқа жарамайтындай халге келді.

Әли 1901ж. Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, 10-ауыл, «Шұбар ши» деген жерде дүниеге келген. Ол жерде осы кезде «Коммунизм жолы» атты колхоз бар. Әкесі Төлеміс (Құрман – үлкен әкесі) 15 - 20 қарасы болып, өзінің күнкөргіштігі болған себепті шаруасын істеп, жәй көптің бірі болып жүре Берген. Аздап домбыра тартқан, бірақ оны кәсіп етіп, соңына түсе қоймаған. Оның домбыра ұстауы, Қазақстанның бұл бір өресінде де домбыра екінің бірінің үйінде болатын да, күйді әннен, жырдан төмен қадірлемейтін. Ал, Әлидің шешесі Аққыз (шын аты Ұмсындық) асқан домбырашы, әнші болған. 1934ж. Алматыда Әлидің үйіне осы жолдардың авторы бір барып отырғанда Аққыз шешеміз, нан илеп отырған қолын қағып-қағып тастады да, қолына домбыраны алып, «Көкілдің» бір түрін тартып бергенде, әлі саусақтары жұқпайтын болатын.

Екінші симфония Бородиннің симфониялық шығармаларының ең үздігі және тек қана орыс музыкасының емес, бүкіл әлемнің симфониялық музыкасының ұлы ескерткіштерінің бірі.
Симфонияны композитор 1869 – 1876 жылдары, «Князь Игорь» операсымен бірге, жазды. Сондықтан кейбір музыкалық материалдар алдымен опера үшін жазылып, кейін симфонияда қолданылды.

Гректердің қоғамдық және жеке өмірінде музыка елеулі орын алды. Құл емес, яғни бос адам үшін гректің Афина, Спарта, Фивада азаматтық тәрбиелеу және білім беруге музыкалық өнерді, оның теориясын, эстетикасын, орындау тәсіллдерін үйрету кірді. Жеке әншілер, хорлар, аспапшылар, өлеі және ән шығаратын ақындар әр қала – мемлекеттен шығып, жарысқан. Музыка мемлекеттік, әскери де маңызға ие болған.

Еркеғали Рахмадиевтің ерекше қасиеттерінің біріне аспаптық үн табиғатын терең сезінуі жатады. Бұл қасиеті өзгеше білінеді. Композитор симфония жазған жоқ. Ертеректе жазылған симфониялық поэмалары негізгі шығармаларға жатпайды. Оның шығармашылығының көрсеткіштеріне симфониялық күйлері жатады, Тек осы туындыларында оның аспаптық табиғатын байқауға болады. Композитор домбыра күйлерін симфониялық оркестрдің үні арқылы жаңа жағынан таныта білді.

Дәулеткерей 1821 жылдар шамасында бұрынғы Бөкей ордасындағы Қарамола деген жерде дүниеге келген. Әкесі Шығай ауқатты адам болған. Бірақ, әке жолын қумай қайда барушы еді деп сенген ол, ұлын қақпайлап тәрбиелеп тауқымет тартқан жоқ. Шығай он тоғызыншы ғасырдың алғашқы жартысында қазақ даласында орнаған жаңа жағдайды түсініп, тани қойатындай аса ақылды, көреген кісі емес-тін. Сүйікті ұлы Дәулеткерейдің Бөкей хандығының қол астындағы ел-жұртты билеп-төстейтін әкім болады деп ойлаған ол, сезімтал Дәулеткерей ойының төре тұқымының мақсатының жырақ ойда жүргенін білгісі де, ұққысы да келмеді.